Wespensteek of bijensteek: wanneer 112 bellen bij anafylaxie?

Wespen, bijen, hommels en horzels: wie steekt waarom?

Wespen (Vespula vulgaris en germanica) worden agressief in de nazomer wanneer fruitsuikers schaarser worden. Ze kunnen meermaals steken zonder angel achter te laten. Honingbijen (Apis mellifera) steken defensief en slechts eenmaal, waarbij angel en giftzakje achterblijven die blijven pompen. Hommels (Bombus) zijn zelden agressief en steken enkel bij verplettering. Horzels (Vespa crabro) zijn groter met krachtigere giftinjectie. De Aziatische hoornaar (Vespa velutina) is sinds 2017 in België aanwezig als predator van honingbijen, maar niet gevaarlijker voor mensen dan inheemse wespen, behalve bij massa-steken. Sciensano BeH 2023 registreerde ongeveer 25.000 huisartsconsultaties per jaar door insectensteken, met 5-10 sterfgevallen jaarlijks door anafylaxie (ICD-10 T63.4 en T78.2).

Normale lokale reactie versus alarmsignalen

| Kenmerk | Normale lokale reactie | Grote lokale reactie | Anafylaxie (systemisch) |

|---|---|---|---|

| Roodheid en zwelling | <10 cm rond steek | >10 cm of hele ledemaat | Verspreid huiduitslag, urticaria |

| Tijdsverloop | Piek 24-48u, weg <7 dagen | Piek 48-72u, weg 5-10 dagen | Start 5-30 min na steek |

| Jeuk en pijn | Lokaal, mild | Intens, ledemaat-breed | Tintelen tong, lippen, palmen |

| Algemeen ziek-gevoel | Geen | Mild | Misselijkheid, krampen, duizelig |

| Ademhaling | Normaal | Normaal | Kortademig, piepen, hees, schor |

| Bewustzijn | Helder | Helder | Verward, bleek, klam, flauw |

| Bloeddruk | Normaal | Normaal | Daalt - shock-tekenen |

| Behandeling | Koelen + lokaal | Koelen + ibuprofen | 112 + adrenaline IM NU |

Bij grote lokale reacties (>10 cm zwelling) is geen sprake van anafylaxie. Behandeling bestaat uit koelen, antihistaminicum (cetirizine 10 mg) en ibuprofen 400 mg. Deze reacties veroorzaken soms onterecht 112-oproepen door verwarring met systemische allergische reacties.

112-protocol bij anafylaxie (NIET 1733!)

Risicogroepen voor anafylaxie

De volgende groepen hebben verhoogd risico op systemische allergische reacties:

• Vroegere systemische reactie op wespen of bijen - recurrence-risico 60% binnen 5 jaar zonder immunotherapie volgens BSACI 2023

• Bekende hymenoptera-allergie met RAST IgE >1.0 kU/L of positieve huidpriktest

• Mastocytose met basale tryptase >11.4 microg/L - tot 50% kans op anafylaxie bij steek

• Cardiovasculaire patiënten onder bètablokkers (clopidogrel, atenolol, metoprolol) - anafylaxie moeilijker te behandelen

• Imkers en bijenhouders met meerdere steken per seizoen

• Kinderen <5 jaar nog niet getest - eerste steek meestal mild maar zeldzame anafylaxie mogelijk

• Steek in mond of keel (drinkblikje met wesp) - hoog risico mechanische obstructie ook zonder allergie

• Multiple steken (>10 wespen tegelijk) - toxische reactie mogelijk los van allergie

ERC 2021 doseringen adrenaline IM

Volwassenen: 0.5 mg = 0.5 mL van 1 mg/mL oplossing. Kinderen <30 kg: 0.15 mg, kinderen >30 kg: 0.3 mg.

Na een eerste systemische reactie (T63.441 - gif Hymenoptera met systemische gevolgen) is verwijzing naar allergoloog noodzakelijk voor RAST-bepaling en huidpriktesten. UZ Leuven, UZA Antwerpen en UZ Gent bieden gespecialiseerde diagnostiek via het Belgian Drug Allergy Network. Venom Immunotherapy (VIT) gedurende 3-5 jaar is 95% effectief in het voorkomen van herhaling bij wespenallergie volgens BSACI/EAACI 2023 richtlijnen.

Voor de meeste mensen is een wespen- of bijensteek een onschuldige maar pijnlijke ervaring. Toch kunnen steken bij gevoelige personen levensbedreigend worden. Deze gids helpt u onderscheid maken tussen normale reacties en noodsituaties die 112 vereisen.

Eerste hulp bij normale steek (geen allergie)

Bij een gewone wespen- of bijensteek zonder allergische reactie volgt u deze zes stappen:

1. Verwijder de bij-angel binnen 30 seconden: Schraap met uw nagel, bankkaart of pincetrand evenwijdig met de huid. Druk NOOIT op het gifzakje - dit duwt extra gif de huid in. Wespen laten geen angel achter, maar bijen wel.

1. Was de steek met water en milde zeep: Dit vermindert het lokale infectierisico (0,5-1% kans op secundaire Streptococcus- of Staphylococcusinfectie).

1. Koud kompres gedurende 15-20 minuten: Gebruik in een handdoek gewikkeld ijs, NOOIT direct op de huid (frostbite-risico). Dit vermindert zwelling en pijn effectief.

1. Verhoog de getroffen ledemaat: Elevatie boven harthoogte gedurende ongeveer 30 minuten helpt zwelling te beperken door verbeterde lymfedrainage.

1. Vermijd krabben: Dit opent de huid voor secundaire infecties. Knip bij kinderen de nagels kort om onbewust krabben te beperken.

1. Markeer de rand van zwelling met balpen: Zo kunt u objectief beoordelen of de zwelling na 24 uur groeit - een alarmsignaal voor grote lokale reacties.

Medicatie bij normale steek (BCFI 2026 conform)

| Probleem | Middel | Volwassen dosering | Kind dosering | Opmerking |

|---|---|---|---|---|

| Pijn | Paracetamol | 500-1000 mg per 6u, max 4g/dag | 15 mg/kg per 6u, max 60 mg/kg/dag | 1e keuze, BCFI 2026 |

| Pijn plus zwelling | Ibuprofen | 200-400 mg per 8u | 5-10 mg/kg per 8u, max 30 mg/kg/dag | NSAID, met voedsel |

| Jeuk | Cetirizine 10 mg | 10 mg 1x/dag | 6-12j: 5 mg, >12j: 10 mg | Niet-sederend H1-antagonist |

| Jeuk plus uitslag | Levocetirizine 5 mg | 5 mg 1x/dag | 2-6j: 1,25 mg, 6-12j: 2,5 mg | Niet-sederend, BCFI 2026 |

| Lokale jeuk | Hydrocortisone 1% crème | Dunne laag 2x/dag, max 7d | Idem >2j | Vrij verkrijgbaar België |

| Toxische multiple steken | IV vocht spoeddienst | n.v.t. - 112 | n.v.t. - 112 | >10 wespen = toxisch |

Belangrijk: Gebruik GEEN antihistaminische zalf op aangeprikte huid (zoals Fenistil-gel). Deze sensibiliseert paradoxaal en het effect is twijfelachtig volgens Cochrane 2018. Kies beter voor orale antihistaminica.

EHBO bij anafylaxie - adrenaline-autoinjector (kritiek protocol)

Bij anafylaxie is snelle actie levensreddend. Volg deze zeven stappen:

1. Roep om hulp: Laat een omstander 112 bellen terwijl u handelt.

1. Plat leggen: Plaats de patiënt plat met benen 30 cm omhoog. NOOIT rechtop zetten. Bij bewusteloosheid: stabiele zijligging.

1. Adrenaline-autoinjector toedienen: Door broek of kledij heen, intramusculair in de laterale middendij (vastus lateralis). Houd 10 seconden ingedrukt. NIET aspireren. Volwassenen en kinderen >30 kg: 0,3 mg dosis (EpiPen Sr/Jext 300/Emerade 300). Kinderen 15-30 kg: 0,15 mg (EpiPen Jr/Jext 150). Kinderen <15 kg: 0,15 mg (geen lager-dosisproduct in België - BSACI 2023 accepteert dit).

1. Tijd noteren: Belangrijk voor het 112-team om behandeling te evalueren.

1. Tweede dosis na 5-10 minuten: Als geen verbetering optreedt (BSACI 2023, ESC 2021).

1. Antihistaminicum + cortisone: Als ondersteuning oraal (cetirizine 10 mg + methylprednisolone 32 mg of prednisone 50 mg). Dit is GEEN vervanging voor adrenaline.

1. Medische observatie 6-8 uur: In spoeddienst vanwege bifasische anafylaxie-risico van 5-20% (tweede reactie tot 72 uur later).

Wanneer wachtpost (1733) en wanneer NIET

Wachtpost (1733) voor:

• Aanhoudende lokale jeuk langer dan 5 dagen

• Secundaire infectie (etterende wonde, koorts, lymfangitis)

• Grote lokale reactie >10 cm bij eerste consultatie zonder anafylaxie-tekens

• Twijfel over allergie zonder anafylaxie-symptomen

NIET wachtpost - WEL 112 voor:

• Elk anafylaxie-teken (kortademigheid, bewustzijnsverlies, gegeneraliseerde uitslag, braken)

• Steek in mond of keel met zwelling

• Multiple steken >10 (toxisch effect)

Eigen huisarts overdag voor:

• Voorschrift adrenaline-autoinjector (EpiPen/Jext/Emerade) na anafylaxie-anamnese

• Verwijzing naar allergoloog voor huidtesten

• Immunotherapie-overweging bij recidiverende reacties

Antigifcentrum 070 245 245 (gratis 24/7) bij:

• Twijfel over toxiciteit bij multiple steken

• Onbekende soort insect

Bij twijfel tussen normale reactie en anafylaxie kiest u altijd voor 112. Anafylaxie is een medische noodsituatie die binnen minuten fataal kan verlopen zonder adequate behandeling.

Casus 1 - GROEN: Sofie 35j, wespensteek arm in tuin Sint-Truiden (juli)

Sofie maait het gras van haar tuin in Sint-Truiden op een warme julinamiddag. Ze steekt per ongeluk met de grasmaaier in een heggenhaag waar een wespennest verborgen zit. Een boze wesp prikt onmiddellijk in haar linker onderarm. Sofie voelt een felle pijn en ziet meteen roodheid van ongeveer 3 cm rond de steekplaats. Ze ziet geen angel, wat normaal is bij wespen die hun angel niet verliezen.

Na een uur ontwikkelt zich een zwelling van 6 cm die begint te jeuken. Sofie koelt de plek met ijsblokjes en neemt paracetamol 1000 mg. Na 24 uur is de zwelling gestabiliseerd op 8 cm en wordt niet groter. Sofie heeft geen ademhalingsproblemen, geen huiduitslag elders op het lichaam en voelt zich niet duizelig.

Conclusie: Dit is een normale lokale reactie op een wespensteek.

Behandeling: Sofie koelde onmiddellijk 20 minuten, nam paracetamol 1000 mg om de 6 uur gedurende 2 dagen, en cetirizine 10 mg 's avonds. Ze markeerde de rand van de zwelling met een balpen om progressie te monitoren. Na 5 dagen was ze volledig hersteld. Een huisartsbezoek was niet nodig.

Casus 2 - ORANJE: Jan 58j, bijensteek nek tijdens fietstocht Hasselt - eerste systemische reactie

Jan fietst door de heuvels rond Hasselt wanneer een bij in zijn helm vliegt en hem in de nek prikt. Hij voelt onmiddellijk pijn en ziet de angel in zijn huid. Jan schraapt de angel weg met zijn vingernagel, wat correct is bij bijen.

Na 10 minuten ontwikkelt zich een lokale zwelling van 5 cm rond de steekplaats. Thuis aangekomen, 25 minuten na de steek, bemerkt Jan jeukende rode bultjes op zijn buik en armen. Hij voelt ook lichte tintelingen rond zijn mond. Gelukkig heeft Jan geen ademhalingsproblemen of duizeligheid, en zijn bewustzijn blijft helder. Zijn bloeddruk meet 140/85 mmHg, wat normaal is voor hem.

Conclusie: Dit is een beginnende systemische reactie (ICD-10: T63.4) die kan evolueren naar anafylaxie.

Actie: Jan contacteert 112 voor advies. De operator coacht hem om cetirizine 10 mg en methylprednisolone 32 mg in te nemen. Hij gaat plat liggen op de zetel met een observator naast hem. Omdat Jan geen adrenaline-autoinjector heeft, adviseert de 112-operator een MUG-team ondanks de "milde" presentatie.

Outcome: De MUG komt ter plaatse en observeert Jan gedurende 6 uur in UZ Hasselt. Een RAST-test toont hymenoptera-allergie klasse 4 aan. De allergoloog start Venom Immunotherapy voor 3 jaar. Jan krijgt een voorschrift voor Jext 300 adrenaline-autoinjector.

Casus 3 - ROOD: Yana 4j, wespensteek lip op picknick Brussel - anafylactische shock

Yana geniet van een ijsje tijdens een familiepicknick in het Ter Kamerenbos in Brussel. Ze likt aan haar lepel zonder te zien dat er een wesp op zit. De wesp prikt haar onderlip. Yana begint onmiddellijk te schreeuwen en haar ouders zien de wesp wegvliegen.

Na 5 minuten zwelt niet alleen haar lip op, maar ook haar onderkaak. Na 8 minuten wordt Yana's gehuil hees, ze wordt kortademig en krijgt blauwe lippen. Na 12 minuten wordt ze bewusteloos in haar moeders armen, met klam zweterige huid.

Conclusie: Dit is anafylactische shock (ICD-10: T78.2) met levensbedreigende luchtwegzwelling.

Actie: Vader belt onmiddellijk 112 op luidspreker, terwijl moeder Yana plat houdt met de benen omhoog op de picknickdoek. Ze hebben geen adrenaline-autoinjector omdat dit Yana's eerste steek is. De 112-operator coacht hen om de kleding rond de hals los te maken en Yana plat te houden.

Outcome: Het MUG-team arriveert na 11 minuten en geeft IM adrenaline 0.15 mg plus IV vocht en cortisone. In de spoeddienst van UZ Brussel wordt Yana geïntubeerd wegens larynxoedeem. Na 48 uur intensive care wordt ze na 4 dagen ontslagen. Allergotest bevestigt wespallergie klasse 5. Yana krijgt een EpiPen Jr (0.15 mg) voorschreven voor thuis en school. De ouders volgen een Rode Kruis EHBO-cursus van 8 uur. Venom Immunotherapy start op 5-jarige leeftijd.

5-vragen zelftest "Bel ik 112?"

1. Heb ik zwelling van tong, lippen, keel of stem? JA = 112 NU

1. Adem ik moeilijk, piep ik of voel ik hees? JA = 112 NU

1. Heb ik uitslag of jeuk over groot deel van het lichaam (>50%)? JA = 112 NU

1. Voel ik me duizelig, klam, bleek of dreig ik flauw te vallen? JA = 112 NU

1. Werd ik gestoken in mond, keel of door meerdere wespen tegelijk (>10)? JA = 112 NU

Beslisboom GROEN / ORANJE / ROOD

| Code | Symptomen | Wie bellen? | Wachttijd | Wat doen onmiddellijk? |

|---|---|---|---|---|

| GROEN | Lokale zwelling <10cm, jeuk, geen anafylaxie-tekens | Niemand of huisarts werkdagen | Geen spoed | Koelen 20 min, paracetamol, cetirizine, markeer rand |

| ORANJE | Zwelling >10cm, milde uitslag-uitbreiding, tinteling lippen | 1733 wachtpost, of 112 bij twijfel | <30 min | Plat leggen, cetirizine plus cortisone oraal, observator ernaast |

| ROOD | Anafylaxie-tekens (zie zelftest) | 112 ONMIDDELLIJK | NU - elke seconde telt | Adrenaline IM als beschikbaar, plat plus benen omhoog, 112 op luidspreker |

EHBO-checklist thuis (4 essentiële items)

• Adrenaline-autoinjector - voorschrift huisarts na eerste anafylaxie of bekende hymenoptera-allergie. Belgische merken: EpiPen, Jext, Emerade. Vervaldatum 18 maanden, vervangbaar via apotheek.

• Cetirizine 10 mg + methylprednisolone 32 mg - kant-en-klare anafylaxie-noodset, vrij verkrijgbaar

• Koudpack - in vriezer voor onmiddellijke koeling lokale steek

• Allergie-pas - in portefeuille met allergie-info, contact-arts, allergoloog en medicatie

Top-6 erkende EHBO-cursussen België

| Organisatie | Naam cursus | Duur | Prijs | Locatie |

|---|---|---|---|---|

| Rode Kruis Vlaanderen | EHBO Industrieel Helper | 8u | ~85 EUR | Heel Vlaanderen |

| Rode Kruis Vlaanderen | Bijscholing 3u | 3u | ~30 EUR | Heel Vlaanderen |

| Croix-Rouge de Belgique | BEPS (Brevet Europeen Premiers Secours) | 12u | ~80 EUR | Wallonië + Brussel |

| Rode Kruis Vlaanderen | EHBO bij kinderen | 4u | ~50 EUR | Vlaanderen, voor ouders |

| Belgian Red Cross + Lifeguard | Anafylaxie-management voor leerkracht | 2u | ~35 EUR | Op school of online |

| Belgische Reanimatieraad | BLS-AED Provider 5j | 4u | ~95 EUR | Heel België |

Bronnen en referenties

• European Resuscitation Council (ERC) 2021 Guidelines — sectie Anaphylaxis and special circumstances, IM-adrenaline-protocol. erc.edu
• BSACI 2023 — British Society for Allergy and Clinical Immunology, Hymenoptera Venom Allergy guideline. bsaci.org
• EAACI 2022 — European Academy of Allergy, Insect Venom Hypersensitivity guidelines. eaaci.org
• Belgian Drug Allergy Network (BDAN) — nationaal netwerk allergologen, RAST en VIT-aanbevelingen. bdan.be
• Belgische Reanimatieraad (BRC) — nationale richtlijn anafylaxie ERC 2021 conform. belgianresuscitationcouncil.be
• Rode Kruis Vlaanderen — cursus EHBO 8u plus anafylaxie-module. rodekruis.be
• Croix-Rouge de Belgique — BEPS Brevet Europeen Premiers Secours 12u. croix-rouge.be
• Domus Medica — aanbeveling allergie en anafylaxie-management eerstelijn 2024. domusmedica.be
• BCFI 2026 — Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie, antihistaminica en adrenaline doseringen. bcfi.be
• Antigifcentrum Belgie — 070 245 245 GRATIS 24/7 voor toxische multiple steken. antigifcentrum.be
• Sciensano BeH 2023 — mortaliteit en epidemiologie hymenoptera-anafylaxie Belgie. sciensano.be
• Hoge Gezondheidsraad (HGR) — aanbeveling allergie-management plus EHBO op school 2024. health.belgium.be
• FAGG / RIZIV — terugbetaling adrenaline-autoinjectoren EpiPen / Jext / Emerade categorie B. fagg-afmps.be
• Cochrane 2018 — Hoffmann TC et al, Cold compresses voor insect bites systematic review. cochrane.org
• NICE NG253 — UK National Institute for Health and Care Excellence, anaphylaxis management 2024. nice.org.uk

Geactualiseerd op 28 april 2026. Deze pagina vervangt geen medisch consult of klinisch onderzoek door uw huisarts of wachtpost-arts. Bij anafylaxie of zwelling tong of keel of kortademig: 112 ONMIDDELLIJK (NIET 1733). De wachtpost is niet uitgerust voor anafylaxie-management. Bij toxische multiple steken (>10): 112 plus Antigifcentrum 070 245 245 GRATIS 24/7. Volg een Rode Kruis Vlaanderen of Croix-Rouge BLS-cursus elke 3 jaar (~85 EUR, 8 uur) voor actuele protocollen.