Diarree bij volwassenen: wanneer langer dan 48 uur naar de wachtpost?

Herkenbaar? Marc belt 1733 — en doet er goed aan

Marc is 45 jaar, leraar in Mechelen en normaal nooit ziek. Maar sinds drie dagen zit hij aan de wc gekluisterd. Waterige diarree, meer dan zes keer per dag, en het wordt niet beter. Integendeel: vanochtend zag hij bloed bij de ontlasting en zijn thermometer geeft 38.9C aan. Zijn vrouw stelt voor om nog even af te wachten. "Het is vast een buikgriepje, dat gaat vanzelf over." Maar Marc voelt dat er iets niet klopt. Hij belt 1733, het nummer van de huisartswachtpost, en krijgt diezelfde avond nog een arts te zien.

De arts stelt vast dat Marc tekenen van uitdroging vertoont: een droge mond, donkere urine en lichte duizeligheid bij het rechtstaan. In combinatie met de bloedige diarree en de koorts wordt hij doorverwezen voor verder onderzoek. De diagnose: een bacteriele darminfectie met Campylobacter, waarschijnlijk opgelopen via onvoldoende verhit kippenvlees. Marc krijgt gerichte behandeling en knapt binnen een week op.

Had Marc nog twee dagen gewacht, dan was het risico op ernstige uitdroging en complicaties aanzienlijk groter geweest. Zijn verhaal illustreert precies waar dit artikel over gaat: wanneer is diarree onschuldig en wanneer moet u actie ondernemen?

Wat is diarree eigenlijk?

Diarree wordt medisch gedefinieerd als het hebben van meer dan drie keer per dag ontlasting met een onvaste, waterige of brijige consistentie. Het is geen ziekte op zich, maar een symptoom — een signaal dat er iets in het maag-darmstelsel aan de hand is.

Acute versus chronische diarree

Artsen maken een belangrijk onderscheid op basis van de duur:

Acute diarree duurt minder dan veertien dagen en is veruit de meest voorkomende vorm. In de meeste gevallen is een virale infectie de oorzaak en gaat het binnen 48 tot 72 uur vanzelf over.

Chronische diarree houdt langer dan vier weken aan en vereist altijd medisch onderzoek. Mogelijke oorzaken zijn dan onder meer prikkelbare darmsyndroom (IBS), inflammatoire darmziekten (IBD) zoals de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa, coeliakie, of medicatiegerelateerde klachten.

Persisterende diarree is de tussenvorm: langer dan veertien dagen maar korter dan vier weken. Ook hierbij is medische evaluatie aangewezen.

Hoe ontstaat diarree?

Het mechanisme achter diarree is in essentie eenvoudig. Normaal absorbeert de darm het overgrote deel van het vocht dat u via voeding en dranken binnenkrijgt — zo'n acht tot negen liter per dag, inclusief spijsverteringssappen. Bij diarree is die absorptie verstoord, of produceert de darmwand juist extra vocht. De oorzaken daarvan zijn divers:

• Viraal: norovirus en rotavirus zijn de meest voorkomende verwekkers bij volwassenen. Ze veroorzaken een acute ontsteking van het maagslijmvlies en de dunne darm (gastro-enteritis). De klachten zijn doorgaans hevig maar kortdurend.
• Bacterieel: Salmonella, Campylobacter jejuni en bepaalde stammen van Escherichia coli (E. coli) zijn de belangrijkste bacteriele verwekkers. Besmetting gebeurt meestal via besmet voedsel of water. Bacteriele diarree gaat vaker gepaard met koorts en kan bloederig zijn.
• Parasitair: Giardia lamblia is de bekendste parasitaire oorzaak in onze regio. Besmetting gebeurt via besmet water, ook in recreatiegebieden. De klachten kunnen weken aanhouden.
• Post-antibiotica: antibioticagebruik verstoort de normale darmflora, waardoor pathogene bacterien zoals Clostridioides difficile (C. difficile) de overhand kunnen nemen. Dit kan leiden tot ernstige, soms levensbedreigende colitis. De bijbehorende ICD-10-code is A04.7.
• Functioneel: bij het prikkelbare darmsyndroom (IBS) treedt diarree op zonder dat er een aantoonbare structurele of infectieuze oorzaak is. Stress, voeding en hormonale factoren spelen een rol.

In de medische classificatie valt niet-infectieuze gastro-enteritis en colitis onder ICD-10-code K52.9, terwijl infectieuze gastro-enteritis de code A09 krijgt.

Wanneer zelfzorg volstaat

Het goede nieuws: de overgrote meerderheid van de gevallen van acute diarree bij volwassenen is zelflimiterend. Dat betekent dat het lichaam de infectie zelf opruimt, zonder dat medische tussenkomst nodig is. Zelfzorg volstaat wanneer aan al de volgende voorwaarden is voldaan:

• De diarree duurt minder dan 48 uur.
• U heeft maximaal zes keer per dag ontlasting.
• Er is geen bloed of slijm bij de ontlasting.
• U heeft geen koorts (temperatuur onder 38.5C).
• U kunt voldoende drinken en houdt vocht binnen.
• U behoort niet tot een risicogroep (zie verder in dit artikel).
• U voelt zich weliswaar niet lekker, maar bent niet ernstig ziek.

In deze situatie is het belangrijkste dat u voldoende vocht inneemt om uitdroging te voorkomen. Verderop in dit artikel leest u precies hoe u dat het beste aanpakt.

Let op: "minder dan 48 uur" is een richtlijn, geen harde grens. Als u zich binnen die 48 uur duidelijk zieker voelt worden — bijvoorbeeld door toenemende buikkrampen, hoge koorts of aanhoudend braken waardoor u niet kunt drinken — wacht dan niet af.

Rode vlaggen: wanneer 112 bellen?

Sommige situaties bij diarree zijn medisch urgent en vereisen onmiddellijke hulp. Bel 112 wanneer een of meer van de volgende alarmsignalen aanwezig zijn:

• Bloedige diarree in combinatie met hoge koorts en tekenen van hemodynamische instabiliteit: denk aan een snelle, zwakke pols, een lage bloeddruk, bleekheid, koud zweet, verwardheid of bewustzijnsdaling. Dit beeld kan wijzen op sepsis — een levensbedreigende reactie van het lichaam op een infectie.
• Tekenen van sepsis: koorts of juist ondertemperatuur (onder 36C), hartslag boven 100/min, versnelde ademhaling (meer dan 22/min), verwardheid, vlekkerige of blauwig verkleurde huid.
• Ernstige uitdroging met bewustzijnsdaling: de patient reageert niet adequaat, is suf of niet meer aanspreekbaar.
• Hevige, onhoudbare buikpijn: vooral als die gepaard gaat met een opgezette, harde buik. Dit kan wijzen op een complicatie zoals toxisch megacolon of darmperforate.
• Shock bij kinderen of ouderen: bij kwetsbare groepen kan het klinisch beeld snel verslechteren.

Belangrijk: wanneer in dit artikel zowel 112 als 1733 worden vermeld, geldt altijd dat u bij twijfel eerst 112 belt. Het is beter om een keer te veel het noodnummer te bellen dan een keer te weinig.

De triagist van 112 kan altijd doorverwijzen naar 1733 als de situatie minder urgent blijkt, maar andersom — te laat 112 bellen bij een echte noodsituatie — kan levensbedreigende vertraging opleveren.

Wanneer belt u 1733 of gaat u naar de wachtpost?

Tussen "het gaat vanzelf over" en "dit is een noodgeval" zit een belangrijke grijze zone. In de volgende situaties is het verstandig om 1733 te bellen of u naar de huisartswachtpost te begeven, zeker buiten de kantooruren van uw eigen huisarts:

Duur en frequentie

• De diarree houdt langer dan 48 uur aan zonder verbetering.
• U heeft meer dan zes keer per dag waterige ontlasting.

Koorts en bloed

• U heeft koorts boven 38.5C die niet zakt met paracetamol.
• Er is bloed of duidelijk slijm bij de ontlasting (zonder de eerder genoemde tekenen van hemodynamische instabiliteit — anders belt u 112).

Tekenen van uitdroging

• U merkt dat u minder plast dan normaal.
• Uw mond en lippen zijn droog ondanks drinken.
• U bent duizelig bij het opstaan.
• Uw urine is donker van kleur (donkergeel tot amberkleurig).

Risicogroepen

• U bent ouder dan 65 jaar.
• U bent zwanger.
• U heeft een verzwakt immuunsysteem (door medicatie zoals immunosuppressiva, chemotherapie, of door een aandoening zoals hiv).
• U heeft diabetes mellitus, vooral als uw bloedsuikerregulatie ontregeld raakt door de diarree.
• U heeft een bekende inflammatoire darmziekte (ziekte van Crohn, colitis ulcerosa) en u bent niet zeker of het een opflakkering betreft.

Recent antibioticagebruik

• U heeft in de afgelopen acht tot twaalf weken antibiotica gebruikt en ontwikkelt nu diarree. Dit kan wijzen op een C. difficile-infectie, die specifieke behandeling vereist.

Het verhaal van Marc

Marc voldeed aan meerdere van deze criteria: zijn diarree duurde langer dan 48 uur, hij had meer dan zes episodes per dag, er was bloed bij de ontlasting en hij had koorts van 38.9C. Zijn beslissing om 1733 te bellen was medisch volkomen terecht. Omdat hij geen tekenen van hemodynamische instabiliteit vertoonde — hij was bij bewustzijn, had een stabiele bloeddruk en was helder — was 1733 het juiste nummer. Had hij daarnaast ook verwardheid, een snelle zwakke pols of bewustzijnsdaling gehad, dan was 112 aangewezen geweest.

Tekenen van uitdroging herkennen

Uitdroging (dehydratie) is de belangrijkste complicatie van acute diarree, vooral wanneer er ook braken bij komt. Het lichaam verliest niet alleen water, maar ook essentiële elektrolyten zoals natrium, kalium en chloride. Het herkennen van de vroege tekenen is cruciaal, want in een vroeg stadium is uitdroging eenvoudig te behandelen, terwijl ernstige uitdroging ziekenhuisopname kan vereisen.

Milde tot matige uitdroging

• Droge mond en lippen: u voelt dat uw speekselproductie verminderd is. Uw tong kan een droge, gegroefde indruk geven.
• Dorst: een toenemend dorstgevoel is een van de eerste signalen. Let op: bij ouderen is het dorstmechanisme vaak verminderd, waardoor dit signaal kan ontbreken.
• Donkere urine: normaal is urine lichtgeel tot helder. Bij uitdroging wordt de urine geconcentreerder en donkerder van kleur, tot amberkleurig of zelfs bruinig.
• Verminderde urineproductie (diurese): u plast minder vaak en in kleinere hoeveelheden dan normaal. Een volwassene die minder dan vier keer per dag plast, moet alert zijn.
• Duizeligheid bij het opstaan: door een verminderd bloedvolume daalt de bloeddruk bij het overeind komen (orthostatische hypotensie), wat duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd veroorzaakt.
• Vermoeidheid en lusteloosheid: het lichaam schakelt in een spaarstand.
• Hoofdpijn: vaak een vroeg teken dat over het hoofd wordt gezien.

Ernstige uitdroging — medisch urgent

• Zeer weinig of geen urineproductie gedurende meer dan acht uur.
• Ingevallen ogen.
• Snelle hartslag (het hart probeert te compenseren voor het verminderde bloedvolume).
• Lage bloeddruk.
• Verwardheid, sufheid of prikkelbaarheid.
• Huidturgor verminderd: als u de huid op de handrrug optilt en loslaat, plooit ze traag terug in plaats van onmiddellijk.

Bij tekenen van ernstige uitdroging belt u 112. Bij milde tot matige uitdroging die niet verbetert ondanks orale vochtinname, belt u 1733 of gaat u naar de huisartswachtpost.

Thuisbehandeling stap voor stap

Wanneer u niet tot een risicogroep behoort en er geen alarmsignalen zijn, kunt u diarree in de meeste gevallen thuis behandelen. Hieronder vindt u een stapsgewijze aanpak.

Stap 1: Vocht, vocht, vocht

De absolute prioriteit bij diarree is het aanvullen van verloren vocht en elektrolyten. Drink regelmatig kleine slokjes in plaats van grote hoeveelheden ineens — dat wordt beter verdragen, zeker als er ook misselijkheid speelt.

Geschikte dranken:

• Water
• Bouillon (bevat natrium)
• Verdunde vruchtensappen (niet puur — te veel suiker kan de diarree verergeren)
• Licht gezoete thee

Orale rehydratiesalten (ORS):

ORS-sachets zijn verkrijgbaar bij de apotheek zonder voorschrift en bevatten een wetenschappelijk onderbouwde samenstelling van glucose, natrium, kalium en citraat. Ze zijn de gouden standaard voor rehydratie bij diarree, aanbevolen door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

Correct gebruik van ORS:

1. Los een sachet op in de aangegeven hoeveelheid water (meestal 200 ml). Gebruik geen meer en geen minder water dan aangegeven — de concentratie is belangrijk.
2. Gebruik schoon, bij voorkeur gekookt en afgekoeld water.
3. Drink de oplossing binnen 24 uur op. Bewaar ze in de koelkast als u ze niet meteen opdrinkt.
4. Drink na elke episode van diarree minstens 200 ml ORS-oplossing.
5. Maak geen eigen mengsels van suiker en zout — de verhoudingen zijn kritisch en een verkeerde samenstelling kan de situatie verergeren.

Stap 2: Eten — ja, dat mag

Een veelgehoord maar verouderd advies is het zogenaamde BRAT-dieet (Bananen, Rijst, Appelmoes, Toast). Hoewel deze voedingsmiddelen op zich niet schadelijk zijn, is er geen wetenschappelijk bewijs dat dit specifieke dieet het herstel bevordert. Het risico van het BRAT-dieet is dat het te weinig voedingsstoffen en calorieen bevat, waardoor het herstel juist kan vertragen.

Het huidige advies:

• Eet wat u verdraagt. Luister naar uw lichaam.
• Kies voor licht verteerbare voeding: witte rijst, toast, crackers, banaan, gekookte aardappelen, gekookte wortelen, magere kip of vis.
• Vermijd vettig, sterk gekruid of zeer vezelrijk voedsel zolang de diarree aanhoudt.
• Vermijd zuivelproducten als u merkt dat ze de klachten verergeren (tijdelijke lactose-intolerantie kan optreden bij darminfecties).
• Vermijd cafeïne en alcohol — beide hebben een dehydraterend effect.
• Eet liever meerdere kleine maaltijden dan drie grote.

Stap 3: Rust

Uw lichaam vecht tegen een infectie. Gun het de rust die het nodig heeft. Blijf thuis, niet alleen voor uw eigen herstel, maar ook om besmetting van anderen te voorkomen.

Stap 4: Overweeg probiotica

Er is toenemend bewijs dat bepaalde probiotische stammen, met name Saccharomyces boulardii en Lactobacillus rhamnosus GG, de duur van acute infectieuze diarree met gemiddeld een dag kunnen verkorten. Het effect is bescheiden maar consistent in meerdere studies. Probiotica zijn verkrijgbaar bij de apotheek en zijn over het algemeen veilig voor volwassenen. Ze zijn echter geen vervanging voor rehydratie en geen wondermiddel. Bespreek het gebruik ervan eventueel met uw apotheker.

Stap 5: Monitor uzelf

Houd bij hoe vaak u diarree heeft, of er bloed of slijm bij zit, hoeveel u drinkt, hoe vaak u plast en hoe uw urine eruitziet. Meet tweemaal daags uw temperatuur. Deze informatie is waardevol als u toch contact moet opnemen met een arts.

Wat u NIET moet doen

Minstens even belangrijk als weten wat u wel moet doen, is weten wat u beter laat.

Loperamide (Imodium) — niet altijd veilig

Loperamide is een veelgebruikt antidiarreemiddel dat de darmperistaltiek vertraagt. Het vermindert de frequentie van de stoelgang en kan nuttig zijn bij milde reizigersdiarree of functionele diarree. Maar loperamide is absoluut gecontra-indiceerd in de volgende situaties:

• Bloedige diarree: bloed bij de ontlasting wijst op een invasieve infectie of beschadiging van de darmwand. Loperamide houdt de verwekker en zijn toxinen langer in de darm, wat de situatie kan verergeren en het risico op complicaties zoals toxisch megacolon verhoogt.
• Koorts boven 38.5C: koorts bij diarree wijst op een infectieuze oorzaak (bacterieel of viraal). Loperamide onderdrukt het koortsmechanisme niet maar vertraagt de evacuatie van pathogenen.
• Kinderen jonger dan 2 jaar: niet gebruiken zonder medisch advies.
• Vermoeden van C. difficile: loperamide kan het toxisch megacolon uitlokken.

Antibiotica op eigen initiatief nemen

Antibiotica zijn zinloos bij virale diarree (de meerderheid van de gevallen) en kunnen de darmflora ernstig verstoren, wat het herstel vertraagt. Bovendien bevordert antibioticamisbruik resistentie. Antibiotica worden enkel voorgeschreven op uitdrukkelijke medische indicatie, na eventueel stoelgangonderzoek.

Te lang wachten bij risicogroepen

Ouderen, zwangere vrouwen en mensen met een verzwakt immuunsysteem kunnen snel uitdrogen en verslechteren. Bij twijfel belt u voor hen 1733.

Risicogroepen die sneller hulp nodig hebben

Bepaalde groepen hebben een hoger risico op complicaties bij diarree:

• Ouderen (>65 jaar): verminderd dorstgevoel, sneller uitgedroogd, nierfunctie kwetsbaarder.
• Zuigelingen en kleine kinderen: proportioneel grotere vochtverliezen, snelle dehydratie.
• Zwangere vrouwen: risico op vroeggeboorte bij ernstige dehydratie of koorts.
• Immunosuppressie: HIV, chemotherapie, corticosteroïden — opportunistische infecties mogelijk.
• Diabetes mellitus: verhoogd risico op ernstige infectie, moeilijke glucoseregeling bij ziekte.
• Chronische nierziekten: snel verstoorde elektrolytenbalans.
• IBD (Crohn, colitis ulcerosa): risico op opflakkering, onderscheid infectieuze vs IBD-diarree moeilijk.

Bij twijfel in deze groepen: altijd 1733 bellen, niet afwachten.

Preventie van besmetting

Infectieuze gastro-enteritis is besmettelijk, zeker norovirus. Neem deze maatregelen:

• Handen wassen: grondig met zeep en water na toiletbezoek en voor voedselbereiding. Alcoholgel is minder effectief tegen norovirus.
• Aparte handdoeken: gebruik geen gedeelde handdoeken tijdens ziekte.
• Voedsel hygiëne: bewaar vlees en vis koel, verhit goed (>70C), vermijd kruisbesmetting.
• Ziek blijven thuis: ga niet werken of naar school bij actieve diarree. Wacht minstens 48 uur na het laatste symptoom.
• Desinfecteer contactoppervlakken: deurknoppen, wc-bril, kranen — gebruik chlooroplossing bij norovirus.
• Reizigersdiarree: drink geen kraanwater in risicogebieden, eet geen rauw groenten of ijs van onbekende herkomst.

10 veelgestelde vragen over diarree bij volwassenen

1. Wanneer is diarree gevaarlijk bij een volwassene?

Diarree wordt gevaarlijk wanneer er tekenen zijn van uitdroging (droge mond, donkere urine, duizeligheid), koorts boven 38.5C, bloed bij de ontlasting, of wanneer de klachten langer dan 48 uur aanhouden zonder verbetering. Belt dan 1733.

2. Moet ik naar de wachtpost als ik al 2 dagen diarree heb?

Ja, twee dagen diarree (48 uur) is de drempelwaarde. Als u na 48 uur niet beter wordt, of als de klachten erger worden, neem dan contact op met 1733 of de huisartswachtpost.

3. Mag ik Imodium (loperamide) nemen?

Loperamide mag bij milde diarree zonder koorts en zonder bloed. Gebruik het nooit bij bloedige diarree, koorts boven 38.5C of bij vermoeden van C. difficile-infectie.

4. Wat is de beste behandeling thuis?

Drink veel: water, ORS (orale rehydratiesalten), verdunde bouillon of sportdrank. Eet licht verteerbaar: rijst, gekookt kipfilet, beschuit, banaan. Rust. Vermijd melkproducten, vette en gekruide gerechten tijdelijk.

5. Wanneer bel ik 112 in plaats van 1733?

Bel 112 bij bloedige diarree gecombineerd met hoge koorts en ernstig ziektegevoel (sepsis-tekenen), bij shock (bleekheid, snelle pols, lage bloeddruk), of bij bewustzijnsdaling.

6. Kan diarree een teken zijn van iets ernstigs?

Ja. Aanhoudende diarree kan wijzen op infectie met bacteriën (Salmonella, Campylobacter, C. difficile), inflammatoire darmziekte (Crohn, colitis), coeliakie, of zelden een tumor. Raadpleeg uw huisarts als de klachten terugkeren of chronisch worden.

7. Hoe lang mag ik thuis wachten bij diarree?

Maximaal 48 uur bij een gezonde volwassene zonder alarmsignalen. Bij risicogroepen (ouderen, zwangeren, immunosuppressie) sneller contact opnemen.

8. Is ORS beter dan gewoon water?

Ja. ORS bevat de juiste verhouding van zouten en suiker om de absorptie in de darm te optimaliseren. Gewoon water hydreert wel, maar vervangt de verloren elektrolyten (natrium, kalium) niet. ORS is verkrijgbaar in elke apotheek zonder voorschrift.

9. Moet ik een stoelgangstaal laten nemen?

Niet altijd. Uw arts zal dit aanvragen bij aanhoudende infectieuze diarree, risicogroepen, bloed bij de ontlasting, of na verblijf in een risicogebied. Stool culture helpt om de verwekker te identificeren en antibiotica gericht voor te schrijven.

10. Hoe lang is diarree besmettelijk?

Bij virale gastro-enteritis (norovirus) bent u besmettelijk zolang u symptomen heeft én nog 48 uur erna. Bij bacteriële infecties is de besmettelijkheid variabel en afhankelijk van de verwekker. Uw arts kan u adviseren wanneer u veilig aan het werk of naar school kunt.